Bajina Bašta - istorijat

Bajina Bašta je naseljena neprekidno poslednjih 7000 godina. Najstarije dosada poznato naselje potiče iz perioda Starčevačke kulture ranog neolita. Naselje je u nauci poznato kao Kremenilo i nalazi se u današnjoj Višesavi udaljeno 2.5 km od samoga centra Bajine Bašte. Stanovnici su se bavili pretežno zemljoradnjom o čemu svedoče ornamenti pronađeni na grnčariji ali i stočarstvom. Iskopavanja tokom 60-tih godina XX veka pokazala su kontinuitet naselja kroz čitav neloit sve do samog prelaza u metalno doba.

 

Iz eneloita, odnosno prelaznog doba od neolita ka metalnom dobu, potiče naselje Jovin breg čija grnačarija nam otkriva komunikacijske veze ovog naselja sa stanovnicima Panonije.

 

Deo arheoloških nalaza iz Kremenila i Jovinog brega danas je izloženo u hodniku OŠ. ’’ Rajak Pavićević ’’ u Bajinoj Bašti.

 

liri su boravili na ovim prostorima i o tome govore nalazi bakarne sekire iz Zarožja i bronzanih bodeža iz Crvice, nakit,oružje i gradine u Obajgori i Pilici. Ne mogu se precizno lokalizovati pojedina ilirska plemena, ali se sa velikom verovatnoćom može tvrditi da su Autarijati naseljavali srednji tok reke Drine od Bajine Bašte do bačevaca, a po njima je i sama Tara dobila ime. Postoji i pretpostavka da je Tara dobila ime po keltskom svetilištu Taru. Ni za prvu ni za drugu pretpostavku nema pouzdanijih podataka osim fonetičke sličnosti sa današnjim imenom planine.

 

Kelti se u Zapadnoj Srbiji pojavljuju u IV veku pre n.e. i utiču na promenu etničke strukture, ali do danas nisu utvrđeni tragovi kulture mlađeg gvozdenog doba.

 

Ovaj prostor se u rimskom periodu nalazio u sklopu provincije Ilirije,a kasnije u sklopu Dalmacije. Iako na marginama glavnih dešavanja u carstvu ovaj prostor je imao rimske puteve koji su povezivali saobraćajni čvor Požegu sa Domavijom ( Srebrenica ). Na mnogim lokalitetima su pronađeni ostaci iz rimskog perioda : nadgrobni spomenici, žrtvenici, ostaci građevina... Kamen od rimskih spomenika često je korišćen od strane stanovnika kao građevinski materijal tako da su mnogi bespovratno uništeni. Danas se u parku pored gradskog šetališta mogu videti dva rimska žrtvenika posvećena bogu Jupiteru od kojih je jedan pronađen 1939.god. u Skelanima ( Srebrenica ) i deo stuba hrama posvećenog bogu Jupiteru koji je pronađen na lokalitetu Crkvine.

 

U srednjem veku ovaj prostor se nalazio na periferii Raške države na samoj granici sa Bosnom. Zbog toga ne postoje neposredni istorijski podaci vezani za ovaj prostor. Od materijalnih ostataka postoje nekoliko ruševina srednjevekovnih utvrđenja. To su Solotnik u selu Solotuši, Đurići u Obajgori, u Višesavi i na Rogačičikom visu. Ove ’’ gradove ’’ dr Stevan Ignjić svrstava u predfeudalni period, a za Solotnik je vezana tradicija koja ga vezuje za drugu četvrtinu XV veka jer on se naziva još i Kulina proklete Jerine ( žene despota Đurđa Brankovića ).

 

 

Ovaj kraj ostao je u sastavu srpske srednjevekovne države tokom čitavog srednjeg veka. Posle abdikacije 1282.god. kralj Dragutin je zadržao krajeve oko Drine. U vreme feudalne anarhije posle smrti cara Dušana užičkim krajevima jedno vreme je vladao Nikola Altomanović. Posle koridinasnog napada na Altomanovića od strane kneza Lazara i bosnskog bana Tvrtka predeo današnje Bajine Bašte pripalo je knezu Lazaru.

 

Godine 1999. u Bajinoj Bašti počela su iskopavanja lokaliteta Crkvine, koja su otkrila nalazište srednjevekovnog hrama sa nekropolama u neposrednoj okolini. Zahvaljujući nalazima unutar grobova lokalitet je datiran u period XIII-XV veka, a postoje i sporadični nalazi antičkog porekla. Najznačajniji je nalaz srednjevekovnog nakita koji je po kvalitetu izrade blizak nakitu koji su nosile srpske srednjevekovne vlastelinke.

 

Posle Osmanskog osvajanja srpske despotovine račanski kraj ulazi u sastav Sokolske nahije koja je  nešto kasnije 1480. priključena Zvorničkom sandžaku. Na ovoj teritoriji stanovništvo je dobrim delom imalo vlaški status, a najpoznatiji su bili kneževi Bakići.

 

Istoriju ovog kraja u XVII, ali i čitave Srbije, obeležio je manastir Rača koji je postao kulturno središte od prvorazrednog značaja. Razvoj manastira presekla je Velika seoba Srba pod Arsenije III 1690.god. a manastir je opusteo jer su se monasi sa brojnim stanovništvem ovog kraja iselili u Austriju.

 

Posle uspešnog rata 1716-18.Austrija je dobila skoro čitavu severnu Srbiju i od nje formiral tzv.Kraljevinu Srbiju. Račanski kraj kao i Užice nisu ušli u nju, tokom Kočine krajine 1788-91.Sokolska krajine bila oslobođena u potpunosti od strane srpskih ustanika i srpskog dobrovoljačkog odreda-frajkora iz Austrije. Svištovskim mirom 1791.Austrija napušta ratobornu politku protiv Turske. Sa kraja XVIII veka u Bajinoj Bašti je sačuvana izuzetno zanimljiva crkva brvnara u selu Dub.

 

U pripremama za ustanak u račanskom kraju posebno su se isticali Jakov Nenadović, prota Matija Nenadović i Hadži Melentije Stefanović, obnovitelj i arhimandrit manastira Rače. Potonji kao vojvoda Sokolske nahije predvodio je račansku vojsku pri opsadi Užica 1805.god. Zbog zasluga u borbama sa Turcima, na spomeniku koji mu je podignut na stogodišnjicu smrti 1924.god, predstavljen je sa mačom u desnoj ruci i krstom u levoj. Tek posle pada užičkog grada 1807.god.front na Drini je stabilizovan, a račanska vojska je mogla da se posveti najvažnijem zadatku sprečavanju upada bosanskih Turaka. Grad Soko, središte Sokolske nahije, nije tokom ustanka mogao biti osvojen, ali je držan pod stalnom blokadom. Račani su 1813.god.učestvovali u borbi na Zasavici, ali te iste 1813.ustanak je ugušen što su stanovnici račanskog kraja osetili po strahovitom pustošenju od strane Turaka koji su u vreme ustanka morali da prebegnu u susednu Bosnu i sada se vraćaju i svete se. Ovom prilikom dolazi i do trećeg pustošenja manastira Rače. U Drugom srpskom ustanku Račani su učestvovali aktivno, a borci su se borili u bitkama na Dublju i Ljubiću.

 

Smirivanje situacije posle 1815.god. nije u račanskom kraju dugo potrajao, jer se već početkom 30-tih XIX povećan broj incidenata između srpskog i muslimanskog stanovništva ( ubijanje stoke, krađe, štete na usevima...). Iseljavanje Muslimana bilo je predviđeno hatišerifima kojima je uspostavljena srpska autonomija u Beogradskom pašaluku, ali se sa sprovođenjem ovog dela odugovlačilo. Manje je poznata činjenica da je knez Miloš još 1831.god. pokušavao preko prote Matije Nenadovića da ubedu Pljeskovčane da mirnim putem isele se u Bosnu, a povod za ovu akciju bilo je odbijanje muslimana da kuluče u sprovođenju splavova niz Drinu. Odgovor je bio da se neće iseliti ’’ dok ne bude lešina ’’. Posle Hatišerifa 1833.god. formirana je srpsko-turska komisija za određivanje granice, ali užički serdar Jovan Mićić nije čekao njen dolazak već je sam obeležio granicu. To je uzbunilo višegradske Turke koji su upali u selo Zaovine i potpuno ga opustošili. Ovaj događaj iz februara 1834.god. uznemirio je čitavu Srbiju pa je knez Miloš naredio koncentraciju vojske u Podrinju i otpočeo pregovore. Turci su u toku pregovora ponovili napad, pa je knez Miloš izgubio strpljenje i poslao vojsku pod komandom Tome Vučića Perišića, ministra vojnog,  kojoj su se pridružile lokalne čete. Na granici na području današnje Bajine Bašte vojskom je komandovao užički serdar Jovan Mićić, a vojska je počela da prisilno iseljava muslimansko stanovništvo preko Drine. Miloš je posebno naredio da se čuvaju imanja onih muslimana koji dobrovoljno  se isele, ali i koševi sa hranom onih koji to odbiju. ’’ Mirnim ’’ Turcima je dozvoljeno da se posle iseljenja vrate i pokupe svoju letinu, dok je letina ’’ zlih ’’ Turaka korišćena za ishranu srpske vojske koja je bila na Drini. Srpska vojska je bila iznenađujuće disciplinovana i nije stradal ni letina niti stoka Turaka, a što se sve dešavalo na taj način treba zahvaliti reputaciji Tome Vučića Perišića kao prekog čoveka. Beogradski vezir je savetovao Turke da se ne sele, a Ali-paša Vidajić je čak pružao oružanu podršku. Otpor su pružili Muslimani iz Perućca, navodno što su pripadali bosanskom kadiluku i Aluga koji su iseljeni u Bosnu uz korišćenje vojne sile. Posle 1834.god. Turci ostaju samo u gradu Sokolu, koji je prešao u srpske ruke 1867.god. i u selima Sakar i Mali Zvornik sa kojim se to desilo tek posle Berlinskog kongresa 1878.god. U manastiru Rači radila je komisija za procenu i prodaju muslimanskih imanja, koja je formirana još u julu, ali nije odmah počela sa radom usled nesaradnje Turaka. U oktobru je formirana mešovita komisija, a na račanskoj skeli Turci su trebali da dolaze i preuzimaju obeštećenje. Većina Turaka je odbila da primi obeštećenje nadajići se da će se na imanja vratiti kao što su to učinili 1813.god. O tome govori i činjenica da su mnogi u Pljeskovu zakopali svoj novac. Novac i sve pokretne stvari komisije su opljačkani u Malom Zvorniku prilokom oružanog napadan na komisiju. Turci iz Pljeskova su vršili pritisak na doseljenike na njihovim imanjima tako što su preko noći upadali i pucali na njih. Zbog ovoga će se veoma brzo napraviti karaula, a i naselje će se formirati dalje od reke Drine dok će najbolja zemlja dugo ostati nezauzeta.

Najveći deo ovih imanja pripao je srpskom stanovništvu koje se saseljavalo sa okolnih brda sela Višesave,Obajgore i beserovine, ali deo je dobilo i srpsko stanovništvo koje se intenzivno doseljevalo u to vreme sa Zlatibora, Crne Gore, Hercegovine i Bosne. Ubrzo nastaju sporovi oko zemlje jer su stanovnici okolnih sela počeli da tvrde da su oni tu zemlju i ranije obrađivali pod zakup i ako im se sada ona oduzme u korist novih naseljenika oni neće moći da se presele. Sporove oko najbolje zemlje knez Miloš je presuđivao pretežno u korist doseljenika jer je naseljavanjem graničnog prostora želeo da ojača granicu prema Bosni. Nezauzeta zemlja je postala opštinska, a susedna sela su izvršila pripajanje dela zemlje koja se nalazila u neposrednoj blizini njihovog atara. Iseljavanje muslimanskog stanovništva omogućilo je da se na praznom prostoru turskog sela Pljeskova ubrzo razvije novo moderno naselje koja posle 1858.god. postaje i sresko središte dok je Pljeskovo 1832.god. bilo obično muslimansko selo kakvih je na desnoj obali Drine bilo 28.

 

Stanovništvo Bajine Bašte potiče od onoga stanovništva koje je u migratornim kretanjima popunjavalo ovaj prostor posle njegovog pražnjenja u Velikoj seobi Srba 1690.god. Doseljavanje se vrši sukcesivno sa crnogorskih i hercegovačkih brda i iz Raške i Istočne Bosne.  Poslednji veliki talas naseljavanja je u vreme ustanka u Bosni i Hercegovini 1875-78. Bajina Bašta nastaje na praznom prostoru 1834.god. i bez starnih etničkih elemenata ( Cincara i Jevreja ) koji su uzeli učešća u stvaranjima građanskog društva mnogih gradova u Srbiji. Naseljenici 1834.god. bili su svi jednaki i ravnopravni i tek se kasnije javlja društvena stratifikacija. Naseljavanje stanovništva je permanentno, ali sada se stanovništvo više ne naseljava radi zemljištva jer ga slobodnog više nema niti je više jeftino već zbog povoljnom položaja i zbog bezbednosti usled prisustva organa vlasti ( hajdučija ). Iz ovog kraja postoji i iseljavanje usled pritiska ustavobraniteljskog režima : povećanje zakupa za pašnjake i njive, ograničavanje seče šume, birokratije, nedostatka školske mreže, ali i revolta prema igumanu manastira Rače ( u avgustu 1897.god.seljaci iz mržnje prema igumanu manastira Rače, koji je ogradio manastirsku šumu i strogo čuvao, spalili su manastirski han i konak na izvoru reke Rače )... Jovan Cvijić je stanoništvo ovog kraja svrstavo u erski psihički varijatet dinarskig tipa.

 

Od 1832.god u Rogačici nalazilo se administrativno sedište Sokolske nahije kada je posle Kurlagine bune iz Užica  premešten nahijski sud. Rogačica se danas nalazi na ušću istoimene rečice u Drinu i na putu koji iz drinske doline vodi prema Užicu. Izgradnja je počela na osnovu ’’ zapovesti ’’ kneza Miloša 1833.god. U isto vreme je obnovljena parohijska crkva, otvorena škola i započela izgradnja kuća i mehana. Meštani su 1839.god. uputili molbu da se izvrši urbanizacija naselja, ali je komisija koja je obišla Rogačicu utvrdila da je geografski položaj nepovoljan za širenje naselja i da je neplanska gradnja do te mere uznapredovala da bi ometala prosecanje ulica. Protiv urbanizacije bio je tadašnji predsednik opštine i parohijsko sveštenstvo. Protiv su bili i vlasnici zemlje koja je oduzimana da bi se izdelila na placeve za gradnju jer nisu bili zadovoljni nadoknadom u zemlji u Pljeskovu. Rešenjem popečiteljstvom unutrašnjih dela sa urbanizacijom i licitacijom placeva se prekinulo 23. juna 1839.god.

 

Rogačica je ostala administrativno središte sreza račanskog 1834-55, a naselje se nije razvijalo nego je broj stanovnika čak opadao, a od 1855.god. središte je preneto u Užice, ali ni to nije bilo srećno rešenje pa se ono 1858.god. premešta u Bajinu Baštu. Ime novog naselja nastaje od jednog napuštenog voćnjaka Baje Osmana u blizini leve obale Pilice. U početku on je označavao samo ovaj voćnjak u kome su se okupljali prvi naseljenici Pljeskova posle 1834.god., kasnije se naziv prenosi na čitavo Pljeskovo i konačno na čitavu opštinu koju su 1866.god. sačinjavala sela Pljeskovo, Višesava, Obajgora, Rača i Beserovina. Ime Pljeskovo se postepeno ukida i tek od 1872.god. novo ime je u potpunosti potislo staro.

 

Komisija je ponovno 1858.god. utvrdila da je Rogačica nepodesno mesto za središte sreza jer je nezdravo i nepodesno za dalje širenje, a ista je predložila Pljeskovo kao mesto podesno za ovu namenu jer  već postoji škola, Primiriteljni sud, opštinski koš, dobre mehane i 6 kuća , a prikupljen je i materijal za gradnju škole. Knez Aleksandar Karađorćević je 12  jula 1858.izdao ukaz o osnivanju varošice Bajine Bašte. Iste godine Bajina Bašta je dobila generalni regulacioni plan po kome je usledila izgradnja naselja. Prvi plan je samo 1882.god. dorađen ali osnovna zamisao nije menjana ni do danas. Zahvaljujući ovome grad ima ortogonalnu šemu ulica sa prostranim pravouglim trgom na kome se nalazila pijaca sa vagom ( do 50-tih XX veka ). Zgrada  sreskog načelstva sagrađena je 1861.god. od materijala koji je bilo spremljen za gradnju škole u Bajinoj Bašti i od prireza na stanovništvo sreza račanskog i nalazila se na mestu današnje Uprave monopola. Knez Mihailo Obrenović potpisao je rešenje 16.juna 1866.god. po kome je Bajinoj Bašti oduzet status varošice. Na zboru građana 1871.god.izražen je protest protiv odluke kneza i dokumen sa skupa je dostavljem Ministarstvu unutrašnjih dela. Pod Bajinom Baštom se u tom periodu podrazumevala tri sela: Višesava, Obajgora i Pljeskovo. Posle ovoga je usledilo vraćanje statusa varošice Bajinoj Bašti, a ukaz o tome je potpisao knez Milan Obrenović 15 septembra 1872.god.

 

Pojava koja je svakako obeležila XIX na području Zapadne Srbije jeste hajdučija koja u ovom periodu ima oblik socijalnog bunta i otpora organima vlasti. Mnogi odlaze u šumu da bi izbegli kazne za počinjena krivična dela ili da bi se svetili pojedinim pripadnicima vlasti. Uslovi i geografski i društveni bili su idealni na području sreza račanskog. Lokalne vlasti na podsticaj ili sa konkrektim učešćem okružne vlasti organizuju potere za hajdučkim družinama. Hajduci po pravilu lako se sklanjaju od potera, a u slučaju teške situacije beže u Bosnu ili čak u Crnu Goru. Interesantno je da se u hajduke odmetnuo i monah manastira Rače Nikodim, koji je ubrzo preuzeo komandu nad hajdučkom četom. Poterom za ovim harambašom jednom prilokom je rukovodio i sam užički serdar Jovan Mićić. Knez Miloš je naređivao stoge mere borbe protiv ove pojave, pa su porodice hajduka raseljavanje, kuće jataka su paljene, a primenjivana  je i kolektivan orgovornost stanovništva. Hajducima su pomagali i pored ovoga čak neki seoski kmetovi. Najpoznatije su bile družine braće Tatić i braće Jelisavčić. Trudom sreskog načelnika Petra Rajića od 1850.god. bitno je smanjena hajdučija i ona od sada nema masovni karakter. Posle 1878. na području Zapadne Srbije posebno je bio poznat Marinko Maksimović Josovac, koji je uspevao da umakne čak iz užičkog zatvora. Posle ovog formiraju se i okružne vojske za borbu sa hajducima i kmetovi se smenjuju ukoliko ne učestvuju u poterama za hajducima. Josovca je odao jatak 1890.god. u Kosjeriću. Krajem XIX nestaje hajdučije u Srbiji.

 

Na ekonomski procvat Bajine Bašte najviše su uticali trgovina stokom, drvenom građom i proizvodnja i trgovina duvanom, poznatim Bajinovcem ( v.monopol ). Prve zanatlije u Bajinoj Bašti bile su dve romske porodice koje su se bavile kovačkim zanatom. Prve zanatlije su svojim zanatom se bavili pored redovnih poljoprivrednih radova. Prodaja životnih namernica u to vreme je bila stamota, pa su činovnici i zanatlije koje su počele dolaziti sa strane i nisu imali zemlje niti rodbine na selu imali su problema sa snabdevanjem. Srećom vremenom to se menja. Trgovaca drvenom građom ( japijom ) 1877.god. u Bjainoj Bašti bilo je 36, a kasnije njihov broj se smanjuje i u poslu ostaju samo najveći.

 

Građevinski uticaj Osaćanja bio je veliki i lagano se selo Pljeskovo koje je 1866.god.imalo 66 kuća i 374 stanovnika od kojih njih 25 je bilo pismeno polako prerasta i urbanistički u tipičnu varošicu svoga vremena. Sada se počinju graditi kuće od tvrdog materijala i na bogatijim kućama se pojavljuje i staklo.

 

Razvoj nije prošao bez podela i sukoba u dotad homogenoj sredini. Sukobi su doveli do diferencijacije varoškog na jednoj i seoskog stanovništva na drugoj strani. Njihovi različiti interesi doveli su do ove polarizacije koja je sasvim  razmljiva. Prvi spor je nastao oko pitanja opštinskih koševa hrane koji se u Srbiji uvode od 1839.god. Svake godine u njih se stavljala određena količina hrane koja se razrezivala po poreskim glavama i ona se čuvala za slučaj nerodnih godina. Seljaci su redovno izmirivali svoje obaveze po ovom pitanju dok varošani su izbegavali smatrajući da im to nije neophodno. Razlike nastaju i po pitanju napasanja stoke na opštinskim pašnjacima, ali najveća razmimoilaženja nastaju krajem 60-tih XIX veka po pitanju ponovnog vraćanja Bajinoj Bašti statusa varošice. Ovo poslednje je varošanima posebno bilo važno jer su se kafane mogle otvarati samo u varošima ( mehane mogle i u selima ), a od 1870.god. posle donošenja Zakona o seoskim dućanima postoji težnja da se broj dućana ograniči u seoskim mestima. Građani su u manjini i njima na ruku ne idu ni strogi propisi o proglašavanju varošica, ali uz pomoć političkih veza i podmićivanja uspeli su da se izbore 1872.god. Korišćena je i prevara jer su sugrađane nagovarali da masovno traže zanatlijsko i bakalinsko pravo što je bilo u funkiji dokazivanja da se život do te mere izmenio da se ne može obavljati u selu, što je bilo i zakonska obaveza u to vreme. Mnogi od tih koji su tražili bakalinsko pravo nisu ni pomišljali da se bave trgovimom i oni su dobili podrugljivi nadimak Bakalovići, koji se sporadično zadržao i do danas. Novi status je omogućio određena fiskalna prava, čaršijski red koji održavaju lokalni organi vlasti i ušoravanje kuaća. Za pazarni dan je određen petak, a za vašar 21.maj ( 3.jun ).

 

Bajina Bašta se posle sticanja statusa varošice ubrzano razvija i selo prerasta u čaršiju varoškog tipa. Bajina Bašta 1878.god. dobija telegrafsku liniju sa Užicem, a 1881.god. i prvu poštanku stanicu koja je prikupljala pošiljke, a prevoz su vršili imućni pojedinci. Carinarnica ili đumruk, kako se to tada nazivalo, otvorena je posle višegodišnjih napora 1880.god. Pre toga carina je naplaćivana na samoj skeli na Petriči. U početku prevoz je vršen privatnim čamcima, a kasnije je izgrađena velika skela,a carinarnica je radila u jednoj od soba sreske kuće u Bajinoj Bašti. Za rani razvoj bajonobaštanske ’’ čaršije ’’ veoma je zaslužan Cvetko Jevtić poznat i kao Cvijo. U početku svi se stanovnici bave poljoprivredom, a Cvijo je prvi koji se od toga otrgao. On je sagradio 1870.god. prvi mehanu po planu ( ’’ stara Cvijina mehana ’’ ), a nekih 10 godina kasnije i ’’ novu Cvijinu mehanu ’’, koja je u narodu danas poznata kao Vukajlovićeva mehana. Kao dečak se naselio u Višesavi, a potiče iz Crne Gore. Još u okviru svoje porodične zadruge počeo se baviti spravljanjem i prodajom baruta na čemu je zaradio dosta novca i osamostalio se. Pored ove dve mehane imao je i jednu vodenicu na reci Pilici na putu za Višesavu. Postao je ugledan, a bio je i narodni poslanik. Kad bi odlazio u manastir Raču na pričešće prangije su pucale , a on bi sa na konju u pratnji slugu odjahao. Crkva sv. proroka Ilije u Bajinoj Bašti sagrađena je 1893.god.

 

 

I pored vidnog razvoja Bajina Bašta je sve do početka XX zadržala seoski karakter usled velikog priliva stanovništva iz okolnih sela. O urbanizaciji Bajine Bašte najbolje govori podatak o broju stoke iz 1895.god.: 66 goveda, 91 svinje, 38 ovce za razliku od 1866 kada je imala 198 govedi, 524 svinje, 2035 ovce. Veoma je važna godina 1918. kada je reka Drina prestala biti granica i kada se ’’ otvorila Bosna ’’. Bajina Bašta tada postaje centar i za 6 opština koje su bile sa leve obale reke Drine. Ovo je period kada se izgubilo seme Bajinovca, Tara je postala škrtija sa drvnom građom, ali razvoj se ne zaustavlja. Razvoj grada posebno je buran u međuratnom periodu kada Bajina Bašta dobija Dom zdravstvene zadruge Evelina Haverfild 1930., novu zgradu škole Petar I veliki oslobidilac 1931., Katastarsku upravu 1930., sreski sud 1931.god., a do početka Drugog svetskog rata i vodovod i kanalizaciju, kao i uređenje glavne ulice ( Evelina Haverlfild ) i kaldrmisanje trga 1939.god. Bajina Bašta je u međuratnom periodu imala 27 ugostiteljska objekta, a kafane su imale bitnu društvenu ulogu. Najpoznatije bile su Central i Tara, a pored njih bile su Canina kafana, Radeljića kafana, Perovića kafana, Matića kafana, Stajčića kafana, Kafana kod Tome Đenadića i druge. Pored ovoga Bajina Bašta je imala i dva hotela  ’’ Evropu ’’ i ’’ Bosnu’’.  D.J.Deroko je u svojoj monografiji o Drini iz 1939.god. Bajinu Baštu nazvao simpatično uređenu palanku sa lepim trgovačkim radnjama i izlozima.

 

Prema pisanju predratne štampe u Bajinoj bašti je živelo 16 milionera ( ’’ plemića ’’ ) što je prema broju stanovnika bilo najviše u čitavoj Kraljevini Jugoslaviji. Zbog toga ne treba da čudi činjenica da Bajina Bašta kao mala varošica u tom periodu je imala čak tri novčana zavoda. Najbogatiji građani osnovali su još 1908.god. Građansku štedionicu. Štedionica je prekinula rad 1912-19, a posle rata je radila u otežanim uslovima usled nedostatka novca. Posebno je  bio težak period 1929-33. u vreme Velike ekonomske krize, pa je jedna banska komisija 1938.god. predlagala njenu likvidaciju. Godine 1924. osnovana je  Trgovačka banka, a politički sukobi demokrata i radikala doveli su do toga da se 1926.god. formira i treći novčani zavod – Industrijska banaka. Industrijska banaka imala je prevashodni cilj razvijanje eksploatacije šumskog bogastva Tare, izgradnja hidtoelektrane u Perućcu i povećanje proizvodnje duvana. Hidrocentrala u Perućcu pušten u rad je 17.marta 1928.god. i Bajina Bašta je dobila električno osvetljenje ( obnovljena 1987.god.).

 

Bajina Bašta kao mala varošica nije imala krupnih događaja u svojoj istoriji koji bi bili posebno pamćeni od strane svojih građana, pa zbog toga su posebno pažnju na sebe privlačile posete srpskih kraljeva ovom mestu. Kralj Aleksandar Obrenović je u pratnji svoga oca Milana posetio Bajinu Baštu 3.maja 1899.god. Kralj je u bajinu baštu došao iz pravca Užica i to preko Pilice, a građani su na gradskom trgu svečano dočekali kralja, a uveče je na to mestu nastavljeno narodno veselje. Svečani prijemi su organizovani u Rogačici i Bačevcima. I kralj Petar I Karađorđević je u pratnji prestolonaslednika Đorđa posetio Bajinu Baštu 14.septembra 1905.god. Krlja su pored građana dočekala i zvona sa Crkve sv.proroka Ilije, njihova kraljevska visočanstva su odselu u školi, a pozdravio ih je ispred građana narodni poslanik Radisav Mitrović. Ovom prilikom kralj je posetio manastir Raču, Carinarnicu, Šumsku upravu i Magacin duvana. Ono što je posebno oduševilo građane bilo je to što je kralj Petar bez pratnje posetio narodno veselje koje je to veće bilo organizovano u čast njegovog dolaska u  Bajinu Baštu. Ni kralj Aleksandar I karađorđević nije propustio da poseti Bajinu Baštu, a to je bez iakakve najave učinio u junu 1934.god. samo par meseci pre atentata u Marseju.

 

Rat je 1941.god. u Bajinu Baštu doveo Nemce, ali Bajina Bašta nije dugo čekala da ih se otarasi. Već 12.septembra 1941.god., kao jedna među prvim opštinama, Bajina Bašta je oslobođena od strane račanske partizanske čete. Najžešće borbe vođene su kod lokalnog Doma zdravlja gde se, posle privremenog boravka u Berzi rada, smestila nemačka vojna posada. Kao deo slobodne Užičke republike Bajina Bašta je bombardovana od strane Nemaca 16. i 17. novembra 1941.god. kada je znatno oštećena zgrada Duvanskog monopola, a bilo je i ljudskih žrtava. Posle bitke na Kadinjači i nemačkog zauzimanja Užica 29. novembra 1941.god. račanska partizanska četa je rasformirana. Ubrzo iz susedne Bosne počinju pristizati izbeglice iz NDH, a Bajina Bašta je predstavljala prihvatno mesto i pored striktne zabrane nemačkih vlasti. U ovu svrhu služile su Građanska mešovita škola i zgrada Bolnice, a pomoć je stizala i od Nedićeve vlade i humanitarnih organizacija. Početko aprila 1942.god. masa izbeglica je iz Istočne Bosne navalila da beži ispred Ustaša prkeo Drine u Bajinu Baštu. Splavali su se samoinicijativno uključili u spašavanje nesrećnjika. Ipak nisu uspeli svima da pomognu jer se 5. maja dogodio stravičan masakr. Do tada su splavari od mesta DŽanići do gvozdenog mosta na Drini prebacili 18.000-20.000 ljudi. Kasnije je broj izbeglica koji je pristizao bio manji, a njihov povratak počeo je od sredine 1945.god. Po pisanju ratne štampe u Srbiji samo od aprila do juna 1942.god. oko 500 izbeglica je umrlo u Bajinoj Bašti. Sahranjeni su na lokalnom groblju i 1967.god. podignut im je zajednički spomenik.

 

Zbog potreba istočnog fronta nemačku posadu zamenili su Bugari. Oktobra 1943.god. Romi su se okupili u Bajinoj Bašti i tu je izvršena ’’ akcija spašavanja ’’ kada su svi prevedeni u pravoslavlje. Akciju je vodio Miodrag Đorđević-Beli i iz zahvalnosti svi su prihvatili njegovu krsnu slavu za svoju – sv.Stefan. Sve do 7.septembra 1944.god. i ponovnog oslobođenja Bajine Bašte na ovom području nije bilo većih vojnih jedinica i većih bitaka.

 

Građanski sloj koji se formirao znatno pre pravne regulacije 1872.god. i ali i posle urbane regulacije 1882.god. oformio je bajinobaštansku ’’ čaršiju ’’ i stvorio svojevrsnu društvenu hijerarhiju koja je ostala netaknuta do 1945.god. Ono što je postalo vidljivo bila je promena u načinu odevanja i ponašanja,a  ostalo je upamćeno da se na taj način prvi nosio jedan kelner koji je dugo vremena pre toga radio u Beogradu. Menja se i jelovnik koji se do tada nije razlikovao do onog sa sela, a sada se uvode i slatkiši kao to je ’’ patišpanj ’’. Žene koje su držale do sebe počinju se ugledati na supruge činovnika, a pojavljuje se i kućna posluga. Proces urbanizacije svakodnevnog života ubrzava se u drugoj generaciji, ato je postaknuto velikim prilivom trgovaca i zanatlija iz Užica posele 1878.god. Promena je i u sveri mentaliteta jer novopečeni bogataši zbog poreskih vlasti kriju svoje bogastvo i novac stavljaju u banku za razliku od svojih očeva koji su uživali da se pokazuju i ističu. Posle revolucionarnih događaja koji su se odigrali posle Drugog svetskog rata dolazi do sloma ’’ čaršije ’’, kada selo uzvraća udarac. Najviđeniji predstavnici ’’ čaršije ’’ suđeni su za saradnju sa okupatorom ili su pobegli u Titovo Užice ili Beograd. Agrarna reforma i konfiskacije promenile su vlasničklu strukturu nad imovinom. Najteže u ovome su prošli manastir Rača i 15 uglednijih predstavnika predratne ’’ čaršije ’’.

 

Posle Drugog svetskog rata je vršena organizovana kolonizacija iz potarskih sela u Banat ( Banatski Karlovac, Veliki Gaj, Vršac...), a pravo se sticalo ’’ po zasluzi ’’ pa imovinsko stanje nije bilo bitno. Mnogi nisu mogli da se priviknu na novu sredinu pa počinju vraćanja, a posebno od kraja 70-tih kada se u banatu pojavljuju Nemci predratni vlasnici imanja koji prete novim vlasnicima da će se vratiti kad tad. Vraćanje je pospešilo i dobar život koji je pojavio posle gradnje HE i RHE. Vraćanje je omogućilo i propis po kome se zemlja u Banatu posle 15 godina mogla prodati. Povratnici se retko vraćaju u svoje selo već pretežno u grad. Od 70-tih godina se naglo povećava broj ljudi koji su otišli na ’’ privremeni rad ’’ u inostranstvo ( Nemačka, Francuska, Švajcarska...).

 

Posle reforme uređenja opština 1955.god. na prostoru bivšeg sreza račanskog osnovane su 4 opštine : Bajina Bašta, Rogačica, Perućac i Zlodol. To nije bilo trajno rešenje jer je ubrzo došlo do ponovne promene kada su od ovih opština formirane dve komune u Bajinoj Bašti  i Kostojevićima. Ni to nije bio kraj teritorijalnim tumbanjima jer se 1960.god.formira jedinstvena komuna sa sedištem u Bajinoj Bašti.

 

Marko Kovačević

 

 

Bajina Bašta - Tara planina - Drina reka- sobe - apartmani - informacije - galerije slika